Savaşın gölgesinde geçen günler, bomba sesleriyle bölünen geceler ve belirsizliklerle şekillenen bir yaşam… İstanbul’da uzun yıllar sanat eğitimi veren ve çalışmalarını uluslararası alanda sürdüren ressam Nebahat Karyağdı Dülger, bugün Ukrayna’da savaşın tüm zorluklarına rağmen sanat üretmeye devam ediyor. Yaşadığı coğrafyanın acılarına tanıklık ederken özellikle çocukların hayatlarına sanat yoluyla dokunmaya çalışan Dülger, eserlerinde parçalanma, kırılganlık ve umut gibi kavramlara odaklanıyor. Sanat Dergi’ye verdiği röportajda Ukrayna’daki yaşamını, savaşın sanatına yansımalarını, gerçekleştirdiği sosyal sorumluluk çalışmalarını ve sanatın en zor koşullarda bile insanlara nasıl umut verebildiğini anlattı.

 

İstanbul’da 15 yıl boyunca görsel sanatlar öğretmenliği yapmış, sanat dünyasının içinde aktif bir yaşam sürdürürken Ukrayna’ya taşındınız. Bu değişim hayatınızda nasıl bir dönüm noktası oldu? Yeni bir ülkede, üstelik savaş koşullarında yaşamaya başlamak sanatçı kimliğinizi nasıl etkiledi?

İstanbul yalnızca yaşadığım yer değil, sanat eğitimimi aldığım, mesleğimi sürdürdüğüm, sanatçı kimliğimin şekillendiği ve öğrencilerimle, sanat çevremle güçlü bağlar kurduğum bir kentti. Dolayısıyla yaklaşık üç yıldır gidip geldiğim Ukrayna’ya tamamen taşınmak, hayatımda alışkanlıklarımı, çalışma düzenimi ve dünyaya bakışımı yeniden değerlendirdiğim önemli bir dönüm noktası oldu.

Ukrayna’ya gelişim, eşimin yurt dışında üstlendiği profesyonel görev nedeniyle gerçekleşti.

Ailemden, ülkemden ve sevdiklerimden uzakta olmanın özlemini de çok hissettim.

Sanatçı olmanın yalnızca atölyede üretmekten ibaret olmadığını; elektrik ve su yokken, tepende bombalar patlarken, ampute bireylerin yaşamlarıyla iç içeyken ve insanlar ölürken daha derin bir insani duyarlılıkla yeniden şekillendiğimi hissettim.

Ancak alışık olduğum düzenin ve konfor alanımın dışına çıkarak kendime yeni yollar açmak, benim için aynı zamanda kişisel bir meydan okumaydı. Bir anlamda kendime karşı verdiğim bir mücadeleydi. Bu süreç bana cesaretin, değişime uyum sağlamanın ve bütün zorluklara rağmen üretmeye devam etmenin ne kadar önemli olduğunu gösterdi.

İçselleştiremediğim bir yalnızlıkla, ansızın gelecek bir fırtınada savrulmamaya çalışıyorum…

Buradaki sürecimiz öngördüğümüzden çok daha uzun bir hâl aldı. Bir yandan yeni bir yaşam kurmaya çalışırken diğer yandan belirsizlik, güvensizlik ve savaşın günlük hayata yansıyan ağır etkileriyle karşılaştım.

Savaşın gölgesinde yaşamak, insanın hayata ve çevresine bakışını değiştiriyor. Bomba sesleri, belirsizlik ve günlük yaşamın zorlukları arasında sanat üretmeye devam etmek nasıl bir deneyim? Bu yaşadıklarınız eserlerinize yansıyor mu?

Elbette kolay bir süreç değildi. Savaşın içinde yaşamak, uzaktan izlemekle kesinlikle aynı şey değil. Bomba sesleriyle bölünen geceler, sürekli tetikte olma hâli ve yarının ne getireceğini bilememenin yarattığı belirsizlik, insanın psikolojisini olduğu kadar üretim biçimini de etkiliyor.

Bugün geriye dönüp baktığımda, Ukrayna’da geçirdiğim bu dönemin benim için yalnızca bir yer değişikliği olmadığını görüyorum. İnsanlara dokunabilmek, farklı sosyal sorumluluk projelerinde yer almak, kendim için yeni projeler geliştirmek ve sanatımı başka alanlara taşıyabilmek hayatıma farklı bir boyut kazandırdı.

Yaşadıklarımın eserlerime doğrudan savaş görüntüleri olarak yansımasından ziyade; parçalanma, belirsizlik, kırılganlık, yeniden yapılanma ve umut gibi kavramlar üzerinden yansıdığını düşünüyorum. Geometrik formlar, renkler ve dokular aracılığıyla kendi iç dünyamı yeniden kurmaya çalışıyorum.

Düşünsenize, tepenizde bombalar patlıyor, insanlar ve kent belleği ansızın kayboluyor, vurulmuş binalar etrafınızı sarıyor. Kırılmalar, parçalanmalar, sağalmayan yaralar ve yeni imgeler farklı gerçeklikler kazandırıyor.

Zihinsel olarak da sanatsal çalışma alanı ve malzeme tedariki açısından da gerçek bir konfor alanından uzağım. Ancak diğer taraftan üretmek, bütün bu olumsuzluklara karşı kendime ait bir alan yaratmamı ve mutlu olmamı sağlıyor.

Bir sanatçı olarak savaşın yalnızca fiziksel yıkımına değil, insanların ruhunda bıraktığı izlere de tanıklık ediyorsunuz. Bu süreçte karşılaştığınız insanlar, özellikle kadınlar ve çocuklar, sanatınıza ve dünyaya bakışınıza neler kattı?

Ben sanırım en çok Kiev’de çocuk hastanesi vurulduğunda etkilendim. Birçok benzeri olay da oldu maalesef. O gün yaşananlar, o fotoğraflar, çıkan haberler ve görseller kalbimde çok derin izler bırakmıştı. Bir dizi resim yapmıştım. Özellikle çocukların oyuncakları üzerinden kurgulamak istedim. Çünkü çocukların ilk arkadaşları hep oyuncakları olur. Mesela sığınağa inerken çocuklar oyuncaklarını hep yanlarına alıyor. Bir de defnedilirken çocuklar oyuncaklarıyla birlikte ayrılıyorlar dünyadan. Bunları dile getirmek şu an bana kötü geldi tabii ama savaşın korkunç bir gerçekliği var… İçimdeki çocuğun gözyaşlarını ve yalnızlığını hissettim…

Kadınlar, bu acıların ve yasların içinde hayatı sürdürülebilir kılmaya, ayakta kalmaya çabalıyor… Cephede kesin sayısı bilinmeyen erkekler öldü, ateş evlere, gönüllere düştü.

Bir yaz boyunca sürekli saldırılar olurken sabaha karşı ya da gece gündüz sığınaklara iniyorduk. İnsanlar köpekleriyle geliyordu. İlk defa hayvanların bile mutsuzluğuna tanık oluyordum. Panikle indiğimiz sığınaklarda yarı uykulu çocuklar, bebekler, huzursuz hayvanlar ve korku içindeki insanlar aynı kederde buluşuyordu.

Odessa’da rehabilitasyon alanına resim yaparken ise kendimi yeniden sanatçı, yeniden insan gibi hissettim. Kapıdan içeri girip resmimi görenlerin, beklemedikleri bir şeyle karşılaşmanın mutluluğunu ve içlerine dolan sevgi hissini yaşamalarına tanık oluyordum. Sadece çocukların değil, yetişkinlerin de kalplerine dokunduğumu hissettim. Tek duvarla sınırlı kalmayacak bir proje olacak. Çocuklar için bir şeyler yapmaya başlayınca rüyalarım bile değişti, güzelleşti…

Ukrayna’da yaşarken Türkiye’deki sanat çevresiyle bağınızı ve uluslararası çalışmalarınızı sürdürüyorsunuz. Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği’ndeki genel sekreterlik göreviniz de devam ediyor. Sanatın ve sanat kurumlarının savaş gibi dönemlerde nasıl bir sorumluluk üstlenmesi gerektiğini düşünüyorsunuz?

Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği’nde genel sekreter olarak sürdürdüğüm görev sürecim, sanırım derneğin en kaotik, en zorlu dönemine denk geldi. Ben on üç yıldır işin mutfağındayım ama geçen yıl üyelerimizin desteği, bağışlar ve çalışkanlığımız olmasa her şeyimizi kaybetme noktasına yaklaşmıştık. Odessa-İstanbul arasındaki yolculuklarla dernekteki sorumluluklarımı yerine getirdim, sadece varlığımızı sürdürebilmek için. Sanatçıların görünürlüklerini artırmak ve sorunlarına çözüm bulmak için çalışıyoruz.

Bence sanat kurumlarının özellikle savaş, kriz ve toplumsal travma dönemlerinde dayanışmayı güçlendiren, sanatçıların üretimlerini sürdürebilmelerine imkân sağlayan ve kültürel diyaloğu canlı tutan bir yaklaşım benimsemeleri gerekiyor. Kâğıt üzerinde böyle olsa da gerçekler farklı. Ekonomik süreçlerin bizleri de ağır etkilemesi ve sektörün girdiği çıkmazlar da eklenince herkesin duymak istediği cevapları veremiyorum.

Ben Odessa’da alan yaratan dernekleri ve destek mekanizmalarını göremedim maalesef. Çünkü her şey savaş nedeniyle dağıldı, insanlar ülkelerini de terk etti. Biz de İstanbul’da bu noktada iş birliği yapacağımız paydaşlar olmadığı için öncü bir adım atamadık. Savaşın ilk yılında Ukrayna sanat camiasına ödül vererek bir farkındalık yarattık.

UNESCO’ya bağlı bir kurum olan UPSD barıştan yanadır. Bu nedenle yurt dışından gelip ülkemizde yaşayan sanatçıların da yanında yer alıyoruz.

15 yıl boyunca farklı yaş gruplarına sanat eğitimi verdiniz. Bugün savaşın çocuklar üzerindeki etkilerini de yakından gözlemliyorsunuz. Sizce sanat, zor koşullarda büyüyen çocukların dünyasında nasıl bir yer edinebilir?

Yaklaşık 15 yıl boyunca okul öncesinden lise dönemine kadar farklı yaş gruplarındaki çocuklarla çalıştım. Bu nedenle sanat eğitiminin bir çocuğun gelişimindeki önemini yalnızca teorik olarak değil, yıllar içinde edindiğim deneyimlerle de biliyorum.

Resim yapmak, bir müzik aleti çalmak, bir heykel yapmayı denemek; çocukların hayata kendi izlerini kattıkları, kendilerini en özgün biçimde ifade ettikleri ve anda kaldıkları en güzel zamanlar. Özellikle zor koşullarda büyüyen çocuklar için erişilebilirlik azaldıkça sanata yaklaşmak zorlaşıyor. Çocuklar için resim, müzik, spor ve oyun bir gereksinim.

Ukrayna’da okullar savaşın gölgesinde. Yeterli eğitim yok, can güvenliği tehlikede ve gelecek bir hava alarmı nedeniyle herkes her an tetikte. Bu, çocukların hayatlarından çalınıyor.

Rehabilitasyon merkezi için çalışmalar başlatılırken sanat malzemesiyle çocuğun buluşmasını birinci öncelik olarak gördüm ve bunu paylaştım. Eşim de eğitimci olduğu için bu konuda hassasiyetimiz ve önceliklerimiz var. İnsanlarla diyalog kurarken eğitimle ilgili sorular sorduk. Aldığımız cevaplar mutlu edici değildi.

Miami’den Londra’ya, Paris’ten Floransa’ya uzanan farklı sanat fuarlarına ve sergilere katıldınız. Uluslararası sanat ortamında bulunmak size neler kazandırdı? Türk sanatının dünya sanat çevrelerindeki yerini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Uluslararası sanat ortamında bulunmak, benim sanat hayatımda hiçbir zaman yalnızca eserlerimi farklı ülkelerde sergilemek anlamına gelmedi. Uluslararası küratöryel duruşları görmek, aynı zamanda farklı kültürleri, sanat anlayışlarını, üretim biçimlerini ve izleyici beklentilerini tanımamı sağladı.

Pek çok sanatçıyla tanıştım. Her biriyle iş birliği içinde olmasak da sohbet etmek bile bir kazanç oldu. Ortak sorunlar ve çözüm arayışları, yaşadığımız sıkıntılarda paydaşlık geliştirmemizi sağladı. Hepsi benim için hem öğretici hem de bilinçlendirici deneyimlerdi. Tabii kişisel yolculuğumda da kendimle gurur duyduğum noktalardı.

Türk sanatının güçlü bir birikime, köklü bir kültürel geçmişe ve özgün bir ifade potansiyeline sahip olduğunu düşünüyorum. Ancak bu birikimin uluslararası alanda daha görünür olması için sanatçıların bireysel çabalarının yanı sıra kurumların, galerilerin ve kültür politikalarının da destekleyici olması gerekiyor.

Son olarak, bundan sonraki sanatsal çalışmalarınızda nasıl bir yol izlemeyi düşünüyorsunuz? Bir sanatçı olarak en büyük hayaliniz ve gerçekleştirmek istediğiniz projeler neler?

Bundan sonraki çalışmalarımda, kendi sanat yolculuğumda soyut geometrik yapılar üzerinden yeni anlatım biçimleri oluşturmaya devam edeceğim.

Kurumsal iş birlikleriyle sanat eğitimi projeleri yapma ve kamusal alanda sanat üretme isteğim, gerçekleştirdiğim Voice of Generation (VOG) – Nesillerin Sesi duvar resmi projesinin ardından arttı.

Bir sanatçı olarak geride bırakmak istediğim şeyin yalnızca resimlerim değil, dokunabildiğim hayatlar ve insanlarda uyandırabildiğim duygular olmasını istiyorum. Çünkü sanatın gerçek gücünün, insana yeniden umut verebilmesinde saklı olduğuna inanıyorum.

En büyük dileğim, savaşın bir an önce sona ermesi, Ukrayna’nın yeniden barışa kavuşması ve insanların korku duymadan, sevdikleriyle birlikte güven içinde yaşayabilmesidir. Atatürk’ümüzün de dediği gibi, “Yurtta barış, dünyada barış.” Barış buraya gelince tüm coğrafyaları olumlu etkileyecek. Dilerim ki çocukların geleceğe umutla bakabildiği, sanatın, kültürün ve yaşamın yeniden özgürce yeşerdiği günler en kısa zamanda gelir.